Wiedza o społeczeństwie · Klasa 8

1. Konstytucja jako najwyższe prawo

Wyjaśnij, co oznacza stwierdzenie, że Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Demokratyczne państwo prawne

Uczeń mówi: „Urząd może zrobić wszystko, czego prawo wyraźnie nie zakazuje”. Dlaczego to rozumowanie jest błędne w odniesieniu do organów władzy publicznej?

3. Suwerenność Narodu

Co oznacza zasada, że władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu?

4. Referendum czy wybory?

Mieszkańcy mają odpowiedzieć „tak” albo „nie” na konkretne pytanie dotyczące sprawy publicznej. Czy opis bardziej pasuje do wyborów czy referendum? Uzasadnij.

5. Kto sprawuje władzę ustawodawczą?

Przyporządkuj do władzy ustawodawczej: Sejm, Senat, Rada Ministrów, sądy. Które dwa organy należą do tej władzy?

6. Rola Prezydenta RP

Podaj dwie ustrojowe role Prezydenta RP, nie używając nazwiska osoby sprawującej urząd.

7. Rola Rady Ministrów

Który organ prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa w zakresie należącym do władzy wykonawczej: Senat, Rada Ministrów czy sąd?

8. Trójpodział władzy w praktyce

Dopasuj działania do władz: uchwalenie ustawy; prowadzenie polityki państwa; rozstrzygnięcie sporu przez niezależny sąd.

9. Niezależność sądów i niezawisłość sędziów

Dlaczego w demokratycznym państwie prawa ważne jest, aby sądy były niezależne, a sędziowie niezawiśli?

10. Dwuinstancyjność postępowania

Wyjaśnij sens zasady, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.

11. Analiza źródła dydaktycznego — legalizm

Opracowanie własne na podstawie Konstytucji: „Organ publiczny może podejmować działania tylko wtedy, gdy ma do tego podstawę prawną, i nie może przekraczać przyznanych kompetencji.” Jaką zasadę państwa prawnego opisuje tekst?

12. Dopasuj instytucje do funkcji

Dopasuj: Sejm i Senat; Prezydent RP; Rada Ministrów; sądy — do funkcji: ustawodawcza; reprezentowanie państwa i konstytucyjne funkcje głowy państwa; prowadzenie polityki państwa; sprawowanie wymiaru sprawiedliwości.

1. Godność jako podstawa praw

Wyjaśnij, dlaczego w nauce o prawach człowieka godność traktuje się jako punkt wyjścia, a nie nagrodę przyznawaną za dobre zachowanie.

2. Cechy praw człowieka

Dopasuj pojęcia powszechne, przyrodzone i niezbywalne do opisów: „dotyczą każdego człowieka”, „nie są nadawane za zasługi”, „nie można skutecznie zrzec się samego statusu człowieka i wynikających z niego podstawowych praw”.

3. Prawo a wolność

Na prostym przykładzie wyjaśnij różnicę między prawem do określonego świadczenia lub ochrony a wolnością, która przede wszystkim chroni sferę działania przed nieuzasadnioną ingerencją.

4. Rozpoznaj prawo dziecka

Uczeń ma zostać wysłuchany w sprawie, która bezpośrednio go dotyczy. Z jaką ogólną ideą praw dziecka wiąże się ta sytuacja?

5. Co zrobić przy naruszeniu prawa ucznia?

Podaj rozsądną kolejność działań, gdy uczeń uważa, że naruszono jego prawo w szkole i chce dochodzić wyjaśnienia sprawy bez eskalowania konfliktu.

6. RPO czy RPD?

Dopasuj instytucję do głównego zakresu: Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Rzecznik Praw Dziecka. Nie podawaj nazwisk osób pełniących urzędy.

7. Wolność słowa i prawa innych

Czy wolność wypowiedzi oznacza prawo do dowolnego naruszania praw innych osób? Uzasadnij bez wskazywania konkretnego przepisu karnego.

8. Rozpoznaj nierówne traktowanie

Organizator zajęć odmawia udziału uczniowi wyłącznie z powodu jego pochodzenia, mimo że spełnia on takie same warunki jak inni. Jaki problem z perspektywy praw człowieka należy zbadać?

9. Analiza źródła dydaktycznego — powszechność

Opracowanie własne: „Podstawowe prawa nie zależą od obywatelstwa, majątku ani popularności człowieka.” Jaką cechę praw człowieka najlepiej ilustruje to zdanie?

10. Rola organizacji pozarządowych

Podaj dwa typy działań, które organizacja pozarządowa może prowadzić na rzecz ochrony praw człowieka.

11. Prawa polityczne a udział publiczny

Wyjaśnij, jak wolność zgromadzeń lub prawo udziału w wyborach może umożliwiać obywatelom wpływ na życie publiczne.

12. Zaprojektuj ścieżkę ochrony prawa

Osoba uważa, że urząd naruszył jej prawo. Jakie trzy pytania powinna zadać przed wyborem dalszej drogi działania?

1. Trzy szczeble samorządu

Wymień trzy szczeble samorządu terytorialnego w Polsce i podaj po jednym przykładzie sprawy publicznej kojarzonej z każdym z nich.

2. Rada gminy i wójt — różne role

Rozdziel role: uchwalanie budżetu gminy i wykonywanie uchwał oraz bieżące kierowanie urzędem. Która należy do rady gminy, a która do wójta/burmistrza/prezydenta miasta?

3. Jak wybierane są władze gminy?

Które organy gminne mieszkańcy wybierają w wyborach bezpośrednich: radnych oraz wójta/burmistrza/prezydenta miasta czy tylko jedną z tych grup?

4. Powiat — rada, zarząd i starosta

Wyjaśnij relację między radą powiatu, zarządem powiatu i starostą.

5. Województwo samorządowe

Dopasuj: sejmik województwa, zarząd województwa, marszałek województwa — do funkcji stanowiącej/kontrolnej, wykonawczej i przewodniczenia zarządowi.

6. Marszałek czy wojewoda?

Dlaczego nie należy używać zamiennie pojęć „marszałek województwa” i „wojewoda”?

7. Gdzie załatwić sprawę?

Mieszkaniec chce zgłosić problem z odbiorem odpadów komunalnych w swojej miejscowości. Od którego poziomu administracji powinien zacząć szukanie właściwej jednostki?

8. Najpierw ustal zarządcę

Na drodze jest uszkodzona nawierzchnia. Dlaczego przed wysłaniem zgłoszenia warto ustalić kategorię i zarządcę drogi?

9. Diagnoza problemu lokalnego

W okolicy brakuje bezpiecznego przejścia dla pieszych przy szkole. Zbuduj czteroelementowy plan obywatelskiego działania bez zakładania z góry, który urząd jest właściwy.

10. Czytanie prostego budżetu

W uproszczonym zestawieniu gminy wydatki na transport wynoszą 20 mln zł, edukację 70 mln zł, gospodarkę komunalną 25 mln zł. Jakiego wniosku NIE wolno wyciągnąć wyłącznie z tych trzech liczb?

11. Analiza źródła dydaktycznego — uchwała

Opracowanie własne: „Rada przyjmuje plan wydatków jednostki na kolejny rok, a organ wykonawczy odpowiada za jego realizację.” Jaką zasadę działania samorządu pokazuje opis?

12. Porównaj gminę, powiat i województwo

Porównaj trzy szczeble według dwóch kryteriów: skala zadań oraz sposób wyłaniania organu wykonawczego.

1. Rozpoznaj funkcję medium

Serwis lokalny publikuje informację o zamknięciu ulicy, radio prowadzi debatę kandydatów do młodzieżowej rady, a portal kulturalny recenzuje wystawę. Jakie różne funkcje mediów widać w tych przykładach?

2. Oddziel fakt od opinii i komentarza

Przeczytaj trzy zdania: A) „Rada gminy przyjęła uchwałę 12 głosami za i 3 przeciw”. B) „To najlepsza decyzja tej rady od lat”. C) „Zdaniem autora uchwała może poprawić komunikację”. Zaklasyfikuj każde zdanie.

3. Oceń rzetelność materiału

Artykuł oskarża szkołę o poważny błąd, ale nie podaje dokumentów, nie cytuje stanowiska szkoły i opiera się na anonimowym wpisie z forum. Jakich elementów brakuje, aby materiał był bardziej rzetelny?

4. Wyjaśnij znaczenie mediów dla wolności słowa

Dlaczego istnienie wielu niezależnych redakcji i możliwość publicznej krytyki władz może mieć znaczenie dla demokracji?

5. Porównaj dwa przekazy o tym samym wydarzeniu

Nagłówek A: „Mieszkańcy wymusili zmianę planu!”. Nagłówek B: „Po konsultacjach urząd zmienił część projektu”. Jak sprawdzić, który opis lepiej odpowiada faktom?

6. Rozpoznaj cel kampanii społecznej

Plakat zachęca mieszkańców do oddawania krwi i zawiera hasło, krótkie wyjaśnienie, miejsce zbiórki oraz wezwanie do działania. Jaki jest cel kampanii i czym różni się ona od zwykłej reklamy produktu?

7. Przeanalizuj skuteczność kampanii

Kampania przeciw marnowaniu żywności używa hasła „Kupuj tyle, ile zjesz”, infografiki o skali strat i listy prostych działań. Oceń, które elementy mogą zwiększać jej skuteczność.

8. Wyjaśnij pojęcie opinii publicznej

Dlaczego wynik badania opinii publicznej nie jest tym samym co wynik referendum albo wyborów?

9. Odczytaj prosty wynik badania

W fikcyjnym badaniu 1000 osób: 52% popiera pomysł A, 43% jest przeciw, 5% nie ma zdania. Co można powiedzieć na podstawie tych danych, a czego nie wolno dopowiadać bez dodatkowych informacji?

10. Porównaj dwa badania opinii

Badanie A: 500 losowo dobranych respondentów, jasno opisany termin i pytanie. Badanie B: ankieta internetowa na stronie jednej organizacji, w której głosował każdy chętny. Które badanie daje lepszą podstawę do wnioskowania o szerszej populacji i dlaczego?

11. Sprawdź, czy nagłówek odpowiada treści

Nagłówek brzmi: „Młodzież masowo odrzuca pomysł”, ale w tekście opisano ankietę 40 uczniów jednej klasy, z których 23 było przeciw. Co jest problemem z takim nagłówkiem?

12. Zaprojektuj mini-monitoring mediów

Masz porównać sposób przedstawienia jednego lokalnego wydarzenia w trzech mediach. Ułóż sześciopunktową procedurę, która pozwoli zrobić to rzetelnie.