W tym artykule
Zamiast pisać streszczenie akapitu przyrodniczego, wypisz z niego pojęcia i połącz je strzałkami, a przy każdej strzałce dopisz krótki opis zależności. To szybszy sposób sprawdzenia rozumienia, bo streszczenie można napisać, przepisując zdania, a schemat wymaga pokazania, jak pojęcia są ze sobą powiązane.
Mapy pojęć są narzędziem do wskazywania relacji między ideami, a samo ich przedstawianie w formie graficznej pomaga uczyć się materiału głębiej i lepiej go zapamiętać. Kluczowe są tak zwane terminy łączące, czyli krótkie opisy tego, jak jedna idea wiąże się z drugą — to właśnie one pokazują, czy naprawdę rozumiesz zależność, czy tylko rozpoznajesz słowa.
Co daje schemat zależności zamiast streszczenia
Streszczenie da się napisać mechanicznie: przepisujesz po kolei zdania z akapitu, zmieniasz kilka słów i tekst wygląda na gotowy. Schemat tak nie działa. Żeby narysować strzałkę od jednego pojęcia do drugiego, musisz zdecydować, co od czego zależy i jak to nazwać. Ta decyzja jest właściwym sprawdzianem rozumienia.
Mapy pojęć są wysoce spersonalizowane — porządkujesz materiał w sposób, który ma sens właśnie dla ciebie. To nie znaczy, że każdy układ jest równie dobry. Znaczy to, że twój schemat może wyglądać inaczej niż schemat kolegi i nadal być poprawny, o ile każda strzałka ma uzasadnienie w tekście.
Drugi zysk jest praktyczny: gdy nie umiesz wymyślić opisu dla jakiejś strzałki, to nie jest problem z rysowaniem. To sygnał, że w tym miejscu nie rozumiesz zależności i musisz wrócić do tekstu.
Jak wybrać pojęcia z akapitu
Zacznij od zrobienia listy najważniejszych, ogólnych idei, które chcesz opracować. To zwykła lista bez ustalonej kolejności — rodzaj zrzutu z głowy. Przejrzyj nagłówki, notatki i materiał z lekcji, żeby nie pominąć niczego istotnego.
- Przeczytaj akapit raz, spokojnie, bez notowania.
- Wypisz wszystkie pojęcia, które wydają się nośne — rzeczowniki i procesy, nie całe zdania.
- Zaznacz pojęcie, które uznajesz za najważniejsze albo najlepiej rozumiesz, i umieść je na środku kartki.
- Przejrzyj listę i dopisz pozostałe pojęcia wokół, na razie bez strzałek.
- Odrzuć pojęcia, które są tylko ozdobnikiem i nie wchodzą w żadną zależność.
Pojęcia zapisuj w ramkach lub kółkach — to pomaga im się wyróżnić i ułatwia rysowanie połączeń. Możesz pracować na papierze, na tablicy albo w notatniku cyfrowym; wybierz to, co najmniej cię rozprasza.
Czytaj także: Jak uczeń może sprawdzić, czy rozumie pojęcie z przyrody, obserwując je w najbliższym otoczeniu.
Zasada: każda strzałka z uzasadnieniem
To najważniejsza reguła całego ćwiczenia. Każda strzałka musi mieć krótki opis, który wyjaśnia, jak jedno pojęcie wiąże się z drugim. Bez tego opisu schemat zamienia się w dekorację.
Jeśli nie potrafisz wymyślić opisu dla jakiejś idei, spróbuj przesunąć ją w inne miejsce schematu, aż opis się pojawi. Czasem problem nie leży w samym pojęciu, tylko w tym, że umieściłeś je po złej stronie zależności.
Zależność może mieć różny charakter: hierarchię, następstwo w czasie, przejście od małego do dużego albo coś jeszcze innego. Nie musisz wiedzieć z góry, jaki to typ — często odkrywasz to dopiero wtedy, gdy patrzysz na listę pojęć razem.
Jeśli utknąłeś, to dobry moment, żeby porównać schemat z kolegą albo zapytać nauczyciela. Możecie dostrzec inne relacje niż wy i to jest w porządku. Warto sprawdzić, dlaczego myślicie inaczej — nie po to, żeby się zgodzić, ale żeby upewnić się, że nie pracujesz na błędnym rozumieniu materiału.
Przykład: schemat dla krótkiego akapitu o łańcuchu pokarmowym
Poniższy przykład jest umowny i służy tylko pokazaniu metody. Nie opisuje konkretnego podręcznika ani programu nauczania.
Wyobraź sobie akapit, w którym pojawiają się cztery pojęcia: rośliny zielne, owady roślinożerne, ptaki owadożerne i drapieżnik szczytowy. Schemat mógłby wyglądać tak:
| Od pojęcia | Strzałka (opis zależności) | Do pojęcia |
|---|---|---|
| rośliny zielne | stanowią pokarm dla | owady roślinożerne |
| owady roślinożerne | są zjadane przez | ptaki owadożerne |
| ptaki owadożerne | stanowią pokarm dla | drapieżnik szczytowy |
| drapieżnik szczytowy | ogranicza liczebność | ptaków owadożernych |
Zwróć uwagę, że każdy wiersz ma opis zależności w środkowej kolumnie. Ostatni wiersz pokazuje zależność zwrotną — drapieżnik wpływa na liczebność ptaków, a nie tylko pobiera z nich energię. Taki wiersz łatwo przeoczyć przy streszczaniu, a przy rysowaniu strzałek sam się narzuca.
Jeśli w twoim schemacie któryś wiersz ma puste miejsce w środkowej kolumnie, to jest właśnie luka do uzupełnienia. Nie zgaduj — wróć do akapitu i sprawdź, co dokładnie mówi o tej relacji.
Czytaj także: Jak nauczyciel biologii może sprawdzić rozumienie zależności między organizmami, prosząc uczniów o przewidzenie skutku zmiany.
Sprawdzenie schematu przez powrót do tekstu
Gotowy schemat porównaj z tekstem źródłowym, punkt po punkcie. To nie jest formalność — właśnie tutaj wychodzą najczęstsze błędy.
- Dla każdej strzałki znajdź w akapicie zdanie, które ją uzasadnia.
- Sprawdź, czy nie odwróciłeś kierunku zależności.
- Sprawdź, czy nie dopisałeś pojęcia, którego w tekście nie ma.
- Sprawdź, czy nie pominąłeś pojęcia, które w tekście występuje i wchodzi w zależność.
- Zaznacz strzałki, których nie umiesz uzasadnić, i potraktuj je jako listę pytań do nauczyciela.
Po sprawdzeniu odłóż schemat na dzień i wróć do niego bez zaglądania w akapit. Jeśli potrafisz odtworzyć zależności z pamięci i opisać każdą strzałkę własnymi słowami, to dobry znak. Jeśli nie — masz konkretną listę miejsc do powtórki, a nie ogólne wrażenie, że czegoś nie umiesz.
Warto powtarzać to ćwiczenie na kilku akapitach z rzędu. Z czasem zauważysz, że schematy z różnych akapitów zaczynają się łączyć — wtedy możesz narysować większą mapę, która obejmuje cały rozdział.
Jak wpleść schematy w przygotowanie do sprawdzianu
Przygotowanie materiału do nauki to proces aktywny: identyfikujesz, porządkujesz i konsolidujesz materiał, a efektem jest między innymi notatka, fiszki, mapa pojęć albo własne pytania testowe. Samo przepisywanie notatek albo czytanie rozdziału to działanie bierne i nie daje tego samego efektu.
Schemat zależności dobrze działa jako element takiego aktywnego przygotowania. Możesz go zrobić raz po przeczytaniu akapitu, a potem wrócić do niego przy powtórce — tym razem zasłaniając opisy strzałek i odtwarzając je z pamięci.
Warto rozłożyć pracę na krótkie bloki w dłuższym okresie zamiast jednego długiego posiedzenia. Łatwiej uczyć się i osiągać lepsze wyniki, pracując krótko i regularnie, niż w kilku długich sesjach przed samym sprawdzianem. Dotyczy to także rysowania schematów — jeden akapit dziennie przez tydzień da więcej niż siedem akapitów w jeden wieczór.
Jeśli przygotowujesz się do sprawdzianu z przyrody, możesz połączyć schemat zależności z innymi metodami: przepleć przygotowanie nowego materiału z powtórką starszego, zamiast robić najpierw całe przygotowanie, a potem całą powtórkę. Mieszanie obu typów pracy pomaga w nauce.
Czytaj także: Jak uczeń może sprawdzić, czy rozumie pojęcie z matematyki, tłumacząc je na przykładzie zakupów.