W tym artykule
Najprostszy test rozumienia pojęcia biologicznego wygląda tak: zamknij podręcznik i zapisz jego definicję własnymi słowami, dodaj jeden przykład i jeden kontrprzykład, a miejsca, w których się zaciąłeś, zaznacz jako luki. Jeśli potrafisz to zrobić bez zaglądania do notatek, prawdopodobnie rozumiesz pojęcie. Jeśli nie — właśnie odkryłeś, czego jeszcze nie wiesz.
To nie jest wymyślona sztuczka. Wyjaśnianie materiału samemu sobie — nazywane w badaniach self-explanation — polega na tym, że łączysz nową informację z tym, co już wiesz, i wyciągasz wnioski, których nie ma wprost w tekście. Według Kapor Foundation self-explanation to konstruktywna strategia uczenia się, w której uczniowie wyjaśniają sobie pojęcia i umiejętności w trakcie nauki, łącząc nowy materiał z wcześniejszą wiedzą i korygując błędne wyobrażenia.
Czym różni się rozpoznanie definicji od jej rozumienia
Rozpoznanie definicji to sytuacja, w której widzisz zdanie w podręczniku i myślisz: „tak, to brzmi znajomo”. Rozumienie to sytuacja, w której potrafisz to samo zdanie zbudować od zera, własnymi słowami, i dodatkowo powiedzieć, dlaczego tak jest oraz kiedy to nie działa.
Self-explanation nie polega na przypominaniu sobie gotowego wyjaśnienia z podręcznika. Chodzi o to, żeby samodzielnie odtworzyć sens pojęcia i zobaczyć, jak łączy się ono z resztą tematu. Jak opisuje to UW-La Crosse, self-explanation to próba wyjaśnienia, jak nowa informacja wiąże się z tym, co już wiesz, a nie odtworzenie zapamiętanej definicji.
Różnica jest praktyczna: po przeczytaniu rozdziału możesz mieć wrażenie, że wszystko rozumiesz, bo tekst jest dobrze napisany. Dopiero gdy zamkniesz książkę i spróbujesz opowiedzieć pojęcie komuś innemu, okazuje się, ile z tego naprawdę zostało w głowie.
Czytaj także: Jak sprawdzić, czy uczeń rozumie polecenie zadania?.
Jak zapisać definicję własnymi słowami
Usiądź z kartką i długopisem. Zamknij podręcznik i notatki. Napisz nazwę pojęcia na górze strony, a pod nią — w trzech do pięciu zdaniach — własne wyjaśnienie. Nie kopiuj zdań z podręcznika, nawet jeśli pamiętasz ich brzmienie. Jeśli pamiętasz tylko fragment, zapisz ten fragment i zaznacz, że to cytat z pamięci — to też jest informacja.
Zadaj sobie przy tym trzy pytania pomocnicze: co to jest, dlaczego tak działa i z czym się to łączy. To wariant tak zwanych pytań naprowadzających. Kapor Foundation podaje przykłady takich pytań: dlaczego, jak, co to znaczy, jakie jest uzasadnienie — i wskazuje, że pomagają one uczniom budować głębsze zrozumienie.
Przykład zapisu (to propozycja, nie wzór z podręcznika):
- Co to jest: jedno zdanie opisujące pojęcie bez używania jego nazwy.
- Dlaczego tak działa: jedno zdanie o mechanizmie lub przyczynie.
- Z czym się łączy: jedno zdanie o powiązaniu z innym pojęciem z tego samego działu.
- Czego nie wiem: miejsce na luki.
Jeśli przy którymś punkcie utkniesz, nie zaglądaj od razu do podręcznika. Zapisz pytanie, na które nie umiesz odpowiedzieć. To właśnie ta luka jest najcenniejszą informacją z całego ćwiczenia.
Czytaj także: Jak pracować z tekstem z podręcznika bez zakreślania wszystkiego?.
Przykład i kontrprzykład pojęcia
Sama definicja to za mało. Żeby sprawdzić, czy naprawdę rozumiesz pojęcie, musisz umieć je zastosować. Dlatego po definicji dopisz dwa krótkie przykłady: jeden, który pasuje do pojęcia, i jeden, który wygląda podobnie, ale jednak nie pasuje.
Kontrprzykład jest szczególnie ważny, bo pokazuje granice pojęcia. Jeśli nie potrafisz wymyślić sytuacji, która nie jest tym pojęciem, prawdopodobnie rozumiesz je tylko powierzchownie.
Przykład zapisu (propozycja):
| Element | Co zapisać |
|---|---|
| Przykład | Konkretna sytuacja, w której pojęcie zachodzi. Jedno zdanie. |
| Kontrprzykład | Sytuacja podobna, ale pojęcie nie zachodzi. Jedno zdanie. |
| Uzasadnienie | Dlaczego przykład pasuje, a kontrprzykład nie. Jedno zdanie do każdego. |
Jeśli nie umiesz uzasadnić, dlaczego kontrprzykład nie pasuje, wróć do definicji i sprawdź, czy nie pominąłeś jakiegoś warunku.
Jak zaznaczyć luki i co z nimi zrobić
Luki to miejsca, w których się zaciąłeś, napisałeś coś niespójnego albo nie umiałeś podać przykładu. Zaznacz je w tekście w prosty sposób: podkreśl zdanie, przy którym się zatrzymałeś, i dopisz na marginesie pytanie, na które nie znasz odpowiedzi.
Dopiero teraz otwórz podręcznik. Nie czytaj całego rozdziału od nowa. Szukaj odpowiedzi tylko na zapisane pytania. Jak wskazuje Taking Learning Seriously, wyjaśnianie pomaga zauważyć luki w rozumieniu, a potem wrócić do materiału i poszukać brakujących informacji.
Po uzupełnieniu luk wróć do swojej definicji i popraw ją tak, żeby była spójna. To poprawianie jest ważniejsze niż samo pierwsze wyjaśnienie. Zgodnie z wnioskami z meta-analizy Bisry i współpracowników, najskuteczniejsze zastosowanie self-explanation polega na tym, że po pierwszym wyjaśnieniu uczeń poprawia je, gdy nowa informacja ujawni luki lub błędy.
Na koniec sprawdź, czy twoja poprawiona definicja nadal jest twoimi słowami, a nie przepisanym zdaniem z podręcznika. Jeśli jest przepisana, spróbuj jeszcze raz opowiedzieć ją bez patrzenia.
Krótka lista kontrolna
Zanim uznasz, że rozumiesz pojęcie, sprawdź kolejno:
- Czy potrafisz napisać definicję bez zaglądania do podręcznika?
- Czy użyłeś własnych słów, a nie zapamiętanych zdań?
- Czy umiesz podać jeden przykład, który pasuje do pojęcia?
- Czy umiesz podać kontrprzykład i uzasadnić, dlaczego nie pasuje?
- Czy zapisałeś pytania, na które nie umiałeś odpowiedzieć?
- Czy po sprawdzeniu w podręczniku poprawiłeś swoją definicję?
- Czy poprawiona definicja nadal jest twoimi słowami?
Jeśli na któreś pytanie odpowiadasz „nie”, wróć do tego kroku. Całe ćwiczenie zajmuje kilka minut i nie wymaga żadnych narzędzi poza kartką i długopisem.
Czytaj także: Sprawdzian z biologii klasa 7 — człowiek, genetyka i zdrowie.
Kiedy ta metoda może nie zadziałać
Self-explanation nie jest uniwersalnym rozwiązaniem. Kapor Foundation zwraca uwagę, że metoda bywa mniej skuteczna, gdy uczeń nie ma żadnej wcześniejszej wiedzy, z którą mógłby połączyć nowy materiał, a także że wymaga więcej czasu i wstępnego modelowania.
Jeśli więc zaczynasz zupełnie nowy dział i nie wiesz nic o danym pojęciu, najpierw przeczytaj krótki fragment podręcznika, a dopiero potem zamknij go i spróbuj wyjaśnić pojęcie własnymi słowami. W przeciwnym razie twoje wyjaśnienie może być błędne i utrwalić pomyłkę.
Warto też pamiętać, że samo wyjaśnianie nie zastępuje sprawdzenia wiarygodnego źródła. Jeśli twoja definicja różni się od tej w podręczniku, nie zakładaj automatycznie, że podręcznik się myli — najpierw sprawdź, czy nie pominąłeś warunku albo nie pomyliłeś pojęć.