W tym artykule
Najprostszy test: przygotuj dwie tabele wartości, w których y rośnie o tę samą wartość przy każdym kroku x, i sprawdź w każdej z nich iloraz y przez x. Tam, gdzie iloraz jest stały, masz zależność proporcjonalną. Tam, gdzie stała jest tylko różnica, a iloraz się zmienia, masz zależność liniową bez proporcji.
Poniżej znajdziesz gotowy sposób na przeprowadzenie takiego testu krok po kroku, z pytaniami kontrolnymi i miejscem na własny przykład.
Przygotuj dwie tabele wartości
Potrzebujesz dwóch zestawów danych. W każdym zapisz kilka par liczb: wartość x i odpowiadającą jej wartość y. Dobrze, jeśli w obu tabelach x rośnie o tyle samo, np. o 1, 2, 3. Wtedy łatwiej porównać obie zależności.
Przykład umowny (własny, nie z żadnego źródła): tabela A ma pary (1, 4), (2, 8), (3, 12). Tabela B ma pary (1, 5), (2, 7), (3, 9). Obie są liniowe, ale tylko jedna jest proporcjonalna. Sprawdzisz to w kolejnych krokach.
Zanim zaczniesz liczyć, zapisz obok każdej tabeli zdanie: „ta tabela pokazuje, jak y zmienia się wraz z x”. To pomaga nie pomylić samego wzrostu z proporcją.
Czytaj także: Jak uczeń może sprawdzić, czy rozumie pojęcie z matematyki, tłumacząc je na przykładzie zakupów.
Sprawdź, czy iloraz y przez x jest stały
Weź kilka par liczb, w których jedna zależy od drugiej. Dla każdej pary podziel drugą liczbę przez pierwszą i zapisz wynik. Jeśli pierwsza liczba może być zerem, pomiń ten przypadek — dzielenie przez zero nie ma sensu.
Przykład proporcjonalny: 4 : 1 = 4, 8 : 2 = 4, 12 : 3 = 4. Iloraz jest stały. Przykład nieproporcjonalny: 5 : 1 = 5, 7 : 2 = 3,5, 9 : 3 = 3. Iloraz się zmienia.
Stały iloraz to znak, że y jest tyle samo razy większe od x w każdym wierszu. To właśnie proporcjonalność. Zmienny iloraz oznacza, że zależność jest liniowa, ale nieproporcjonalna.
Sprawdź, czy różnica między kolejnymi wartościami y jest stała
Teraz policz różnicę między kolejnymi wartościami y w każdej tabeli. Zapisz, o ile y rośnie (lub maleje) przy każdym kroku x.
W pierwszym przykładzie: 8 - 4 = 4, 12 - 8 = 4. Różnica jest stała. W drugim przykładzie: 7 - 5 = 2, 9 - 7 = 2. Różnica też jest stała.
Stała różnica oznacza, że wykres jest linią prostą. Ale uwaga: stała różnica nie wystarcza, żeby mówić o proporcjonalności. Proporcjonalność wymaga dodatkowo, żeby iloraz był stały, a prosta przechodziła przez punkt (0, 0).
Wskaż, która tabela jest proporcjonalna
Zestaw oba wyniki razem. Zadaj sobie dwa pytania: czy iloraz y przez x jest stały? Czy różnica między kolejnymi y jest stała?
Tabela A: iloraz stały (4) i różnica stała (4). To zależność proporcjonalna. Tabela B: iloraz zmienny (5, 3,5, 3), ale różnica stała (2). To zależność liniowa bez proporcji.
Wniosek: proporcjonalność to szczególny przypadek liniowości. Każda zależność proporcjonalna jest liniowa, ale nie każda liniowa jest proporcjonalna.
Wymyśl własny przykład proporcjonalny i nieproporcjonalny
Teraz sprawdź się samodzielnie. Wymyśl dwie własne tabele: jedna ma być proporcjonalna, druga liniowa, ale nieproporcjonalna. Nie podglądaj wcześniejszych przykładów.
Dla każdego przykładu wykonaj oba testy: podziel drugą liczbę przez pierwszą i odejmij kolejne wartości drugiej liczby. Zapisz wyniki obok. Jeśli w przykładzie proporcjonalnym iloraz wyszedł stały, a w nieproporcjonalnym się zmienia — rozumiesz różnicę.
Jeśli coś się nie zgadza, wróć do kroku 2 i sprawdź obliczenia. Częsty błąd to pomylenie stałej różnicy ze stałym ilorazem. Różnica mówi o nachyleniu, iloraz — o proporcji.
Tabela kontrolna do zapisania w zeszycie
Oto tabela, która podsumowuje oba testy. Możesz ją przepisać do zeszytu i uzupełniać przy każdym nowym przykładzie.
Tabela porównawcza (przykład umowny):
Tabela A: pary (1,4), (2,8), (3,12). Iloraz y/x: 4, 4, 4 — stały. Różnica y: 4, 4 — stała. Wniosek: proporcjonalna.
Tabela B: pary (1,5), (2,7), (3,9). Iloraz y/x: 5, 3,5, 3 — zmienny. Różnica y: 2, 2 — stała. Wniosek: liniowa, nieproporcjonalna.