Przejdź do treści

Fizyka

Jak uczeń może odróżnić połączenie szeregowe od równoległego, licząc opór zastępczy i przewidując skutek wyjęcia żarówki

Policz opór zastępczy dwóch żarówek w obu układach, porównaj wyniki i przewidź skutek wyjęcia jednej żarówki, a potem sprawdź przewidywanie.

Redakcja SzkolaNa6.plOpublikowano 5 min czytania

Jak uczeń może odróżnić połączenie szeregowe od równoległego, licząc opór zastępczy i przewidując skutek wyjęcia żarówki — Fizyka
W tym artykule

Odróżnisz połączenie szeregowe od równoległego nie po wyglądzie rysunku, ale po tym, jak liczysz opór zastępczy i co przewidujesz po wyjęciu jednej żarówki. W szeregowym opór zastępczy to suma oporów, więc jest większy od każdego z nich, a wyjęcie żarówki przerywa obwód. W równoległym opór zastępczy jest mniejszy od najmniejszego z oporów, a wyjęcie jednej żarówki nie przerywa drogi prądu przez pozostałe. Poniżej przechodzisz to krok po kroku na dwóch żarówkach.

Zapisz dane i narysuj oba obwody

Zacznij od ustalenia, co jest dane, a co szukane. Przyjmij dwie żarówki o oporach R1 i R2 oraz źródło o napięciu U. Zapisz jednostki: opór w omach, napięcie w woltach, natężenie w amperach. Zanim policzysz cokolwiek, narysuj dwa osobne schematy: jeden szeregowy, drugi równoległy.

Na schemacie szeregowym prąd ma jedną drogę: wypływa ze źródła, przechodzi przez pierwszą żarówkę, potem przez drugą i wraca. Na schemacie równoległym prąd rozdziela się na dwa odgałęzienia, z których każde zawiera jedną żarówkę, i wraca do źródła. Zaznacz na rysunkach, gdzie mierzysz napięcie i natężenie, żeby później nie pomylić wielkości.

Wzory, których użyjesz, to prawo Ohma oraz zależności na opór zastępczy. Prawo Ohma wiąże napięcie, natężenie i opór: U = I · R. Z tego samego prawa wynikają przekształcenia I = U / R oraz R = U / I. Warto traktować wzór razem z jednostkami, bo sam zapis literowy nie mówi, w jakich jednostkach wyszedł wynik.

Opór zastępczy w połączeniu szeregowym

W połączeniu szeregowym opór zastępczy dwóch żarówek to suma ich oporów: R = R1 + R2. Wstaw wartości w omach i zapisz wynik z jednostką. Sprawdź sens wyniku: opór zastępczy musi być większy niż każdy z oporów osobno, bo prąd musi pokonać obie żarówki jedna po drugiej.

Jeśli chcesz policzyć natężenie prądu, użyj prawa Ohma: I = U / R, gdzie R to właśnie opór zastępczy. To natężenie jest takie samo w obu żarówkach, bo prąd ma tylko jedną drogę. Napięcie na każdej żarówce obliczysz osobno z prawa Ohma, mnożąc to samo natężenie przez opór danej żarówki.

Przykład umowny, nieprzypisany do żadnego konkretnego zadania: przyjmij R1 = 6 Ω, R2 = 3 Ω i U = 9 V. Wtedy R = 6 Ω + 3 Ω = 9 Ω, a I = 9 V / 9 Ω = 1 A. Napięcie na pierwszej żarówce to 1 A · 6 Ω = 6 V, a na drugiej 1 A · 3 Ω = 3 V, co razem daje 9 V. To Twój własny przykład liczbowy, sprawdź go samodzielnie.

Opór zastępczy w połączeniu równoległym

W połączeniu równoległym odwrotność oporu zastępczego jest sumą odwrotności oporów: 1/R = 1/R1 + 1/R2. Po dodaniu ułamków odwróć wynik, żeby dostać R. Sprawdź sens: opór zastępczy musi być mniejszy niż mniejszy z oporów, bo prąd ma teraz dwie drogi i łatwiej mu przepłynąć.

Napięcie na każdej żarówce jest tu takie samo i równe napięciu źródła. Natężenie prądu w każdym odgałęzieniu liczysz osobno z prawa Ohma: I1 = U / R1 oraz I2 = U / R2. Całkowite natężenie pobierane ze źródła to suma natężeń w odgałęzieniach.

Ten sam przykład umowny co wyżej, znowu nieprzypisany do konkretnego zadania: R1 = 6 Ω, R2 = 3 Ω, U = 9 V. Wtedy 1/R = 1/6 + 1/3 = 1/6 + 2/6 = 3/6, więc R = 2 Ω. Natężenia wynoszą I1 = 9 V / 6 Ω = 1,5 A oraz I2 = 9 V / 3 Ω = 3 A, razem 4,5 A. Porównaj z szeregowym: ten sam zestaw żarówek daje tam 9 Ω, a tutaj 2 Ω.

Czytaj także: Jak uczeń może sprawdzić, czy rozumie opór elektryczny, przewidując skutek zmiany napięcia i liczby odbiorników w obwodzie.

Porównaj wyniki i wyciągnij wniosek o układzie

Zestaw oba wyniki obok siebie i zapisz, która liczba jest większa. W szeregowym opór zastępczy jest większy od każdego oporu osobno, w równoległym mniejszy od najmniejszego z nich. Ta jedna różnica wystarcza, żeby odróżnić układy, nawet jeśli nie widzisz schematu.

Zapisz też, co się dzieje z natężeniem. Przy tym samym napięciu źródła równoległy układ pobiera większy prąd całkowity niż szeregowy, bo opór zastępczy jest mniejszy. To wniosek wynikający z prawa Ohma, a nie dodatkowa reguła do zapamiętania.

Porównanie dwóch układów dla umownego przykładu R1 = 6 Ω, R2 = 3 Ω, U = 9 V
CechaSzeregowyRównoległy
Opór zastępczy9 Ω2 Ω
Natężenie całkowite1 A4,5 A
Napięcie na żarówkach6 V i 3 V9 V i 9 V

Czytaj także: Jak uczeń może sprawdzić, czy rozumie wzór fizyczny, a nie tylko go liczy.

Przewidź skutek wyjęcia jednej żarówki

W połączeniu szeregowym wyjęcie jednej żarówki przerywa jedyną drogę prądu. Obwód staje się otwarty, prąd przestaje płynąć i druga żarówka gaśnie. To wynika wprost z tego, że prąd ma tylko jedną drogę i każde przerwanie na niej zatrzymuje cały przepływ.

W połączeniu równoległym wyjęcie jednej żarówki usuwa jedno odgałęzienie, ale drugie zostaje nienaruszone. Prąd nadal płynie przez pozostałą żarówkę, więc ona świeci dalej. Opór zastępczy układu rośnie do wartości równej oporowi żarówki, która została.

Zapisz przewidywanie przed sprawdzeniem, w formie zdania dla każdego układu. Dzięki temu później porównasz wynik z własną hipotezą, a nie dopasujesz wyjaśnienia do tego, co zobaczyłeś.

Sprawdź przewidywanie i zapisz wniosek

Sprawdź przewidywanie eksperymentem albo symulacją obwodu. Zbuduj oba układy z dwóch żarówek i źródła, a następnie wyjmij jedną żarówkę w każdym z nich i obserwuj, co dzieje się z drugą. Jeśli korzystasz z symulacji, zrób dokładnie to samo działanie w obu układach.

Zapisz wniosek w jednym zdaniu dla każdego układu, odwołując się do drogi prądu. W szeregowym przerwanie jedynej drogi wyłącza cały obwód, w równoległym druga droga nadal działa. To jest praktyczna różnica, którą miałeś przewidzieć.

Na koniec sprawdź, czy Twoje obliczenia i obserwacja są zgodne. Jeśli się różnią, wróć do schematu i ustal, czy dobrze zaznaczyłeś drogę prądu oraz gdzie mierzyłeś napięcie i natężenie. Poprawka na schemacie wyjaśnia większość rozbieżności szybciej niż ponowne liczenie.

Źródła i materiały