Czasownik — wyjaśnienie krok po kroku

W formach osobowych wyróżniamy 1., 2. i 3. osobę oraz liczbę pojedynczą i mnogą. Pomocne są zaimki: ja/my — 1. osoba, ty/wy — 2. osoba, on/ona/ono/oni/one — 3. osoba.

Nie zawsze zaimek jest zapisany w zdaniu. Forma czasownika sama często wystarcza: „czytamy” wskazuje „my”, a „piszecie” — „wy”.

W czasie przeszłym oprócz osoby i liczby ujawnia się rodzaj, np. „czytałem/czytałam”, „czytaliśmy/czytałyśmy”.

Dlatego pełna analiza formy przeszłej może wymagać wskazania rodzaju. W liczbie mnogiej ważne jest rozróżnienie form męskoosobowych i niemęskoosobowych, np. „uczniowie czytali”, „uczennice czytały”.

Czas pozwala umieścić czynność względem chwili mówienia. Czas przeszły odnosi się do wcześniejszego wydarzenia, teraźniejszy do tego, co dzieje się teraz lub jest ujmowane jako aktualne, a przyszły do tego, co ma nastąpić.

Nie każda forma przypominająca teraźniejszą ma znaczenie teraźniejsze. Trzeba sprawdzić aspekt czasownika.

Czasowniki dokonane tworzą czas przyszły prosty: „napiszę”, „przeczytasz”, „zrobią”. Nie mają zwykłego czasu teraźniejszego.

Czasowniki niedokonane tworzą czas przyszły złożony, np. „będę czytać” albo „będę czytał/czytała”. Forma „czytam” może być teraźniejsza, a „będę czytać” — przyszła.

Aspekt nie jest kategorią odmiany jednej formy. Czasownik ma określony aspekt: dokonany albo niedokonany. Niedokonany może ujmować czynność jako trwającą, powtarzalną lub bez wskazania jej granicy, a dokonany — jako osiągającą granicę, rezultat lub zamkniętą całość.

Często spotykamy pary aspektowe, np. „czytać — przeczytać”, „pisać — napisać”, „robić — zrobić”. Nie każdą parę należy jednak tworzyć mechanicznie przez dopisanie dowolnego przedrostka.

Tryb oznajmujący przedstawia czynność lub stan jako fakt, wydarzenie albo informację: „czytam”, „czytałem”, „przeczytam”.

Tryb rozkazujący służy poleceniom, prośbom i zachętom: „czytaj”, „czytajcie”, „niech czyta”. Tryb przypuszczający przedstawia możliwość, warunek, życzenie lub przypuszczenie: „czytałbym”, „zrobiłaby”, „poszlibyśmy”.

Bezokolicznik, np. „czytać”, „napisać”, nie wskazuje osoby ani liczby. Jest formą nieosobową i często służy jako forma hasłowa czasownika.

Formy zakończone na -no i -to, np. „czytano”, „zbudowano”, „zamknięto”, również nie wskazują osoby wykonawcy. Są użyteczne wtedy, gdy wykonawca jest nieznany, nieważny albo celowo pominięty.

Od czasowników tworzymy także imiesłowy. Imiesłowy przymiotnikowe zachowują część cech czasownika, ale odmieniają się i mogą określać rzeczowniki, np. „czytający uczeń”, „napisana praca”.

Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne, np. „czytając”, „przeczytawszy”. W tym verticalu wystarczy rozpoznać typ formy; szczegółowe tworzenie i interpunkcja mogą być osobnym tematem.