Zemsta — streszczenie, bohaterowie, plan wydarzeń i motywy

Cześnik rozważa małżeństwo, ponieważ chce poprawić swoją sytuację życiową i majątkową. Jego wybór pada na Podstolinę. Ponieważ sam nie czuje się swobodnie w roli zalotnika, wykorzystuje Papkina jako pośrednika.

W tym samym czasie poznajemy Klarę i Wacława. Młodzi się kochają, chociaż ich opiekunowie należą do dwóch wrogich obozów. Wacław jest synem Rejenta, a Klara pozostaje pod opieką Cześnika.

Spór sąsiadów zaostrza naprawa muru granicznego. Ludzie Rejenta pracują przy murze, Cześnik każe ich przepędzić, a Papkin próbuje odegrać rolę bohatera. Wacław wykorzystuje zamieszanie i trafia do części zamku Cześnika jako rzekomy jeniec.

Wacław próbuje pozostać blisko Klary i szuka sposobu na pokonanie rodzinnego konfliktu. Młodzi rozumieją, że bez zmiany nastawienia Cześnika i Rejenta ich związek będzie stale zagrożony.

Papkin zaczyna zabiegać o Klarę, ale dziewczyna traktuje jego przechwałki z dystansem i stawia mu absurdalnie trudne wymagania. Sceny te wzmacniają komizm postaci Papkina: dużo mówi o odwadze, lecz jego czyny zwykle nie potwierdzają deklaracji.

Cześnik uznaje sprawę małżeństwa z Podstoliną za załatwioną. Jednocześnie wysyła Papkina do Rejenta z wyzwaniem na pojedynek. Prywatny konflikt coraz mocniej wpływa więc na decyzje wszystkich mieszkańców zamku.

Rejent prowadzi konflikt inaczej niż Cześnik. Nie wybucha tak gwałtownie, ale próbuje wykorzystywać formalności, zeznania i zależności między ludźmi. Jego spokój nie oznacza łagodności — jest narzędziem kontroli.

Rejent chce pokrzyżować plany Cześnika i doprowadzić do małżeństwa Wacława z Podstoliną. Dla Wacława oznaczałoby to rezygnację z Klary. Podstolina podejmuje decyzje pragmatycznie i bierze pod uwagę własne bezpieczeństwo materialne.

Papkin przybywa do Rejenta jako posłaniec Cześnika. Jego buńczuczna poza zderza się z rzeczywistością, co ponownie tworzy efekt komiczny. Intryga staje się coraz bardziej skomplikowana, ale wszystkie wątki prowadzą do finałowego starcia interesów.

Cześnik dowiaduje się, że Podstolina zmieniła stronę i że Rejent planuje jej małżeństwo z Wacławem. Postanawia się zemścić. Jego plan polega na sprowadzeniu Wacława i szybkim doprowadzeniu do ślubu młodzieńca z Klarą.

Paradoks polega na tym, że „zemsta” Cześnika realizuje prawdziwe pragnienie młodych. Klara i Wacław chcą być razem, więc działanie wymierzone w Rejenta przynosi im korzyść.

Po ślubie konflikt traci dotychczasowy sens. Rejent i Cześnik zostają połączeni rodzinnie, a finał prowadzi do zgody. Fredro nie rozwiązuje sporu przez zwycięstwo jednego z przeciwników, lecz przez zmianę układu relacji między nimi.